Λένε πως για να γνωρίσεις πραγματικά έναν τόπο πρέπει να τον περπατήσεις. Ακούγεται παράξενο σήμερα που οι ρόδες έχουν αντικαταστήσει τα πόδια. Μα η Δονούσα φαίνεται πως αντιστέκεται πεισματικά – ακόμα. Για να σου αποκαλύψει τις ομορφιές και τα μυστικά της -και είναι πολλά, πίστεψέ με-, σε θέλει πεζοπόρο. Σε θέλει ταξιδιώτη. Θα σε καλοδεχτεί όπως κι αν έρθεις. Μα αν δεν την περπατήσεις, αν δεν την γνωρίσεις κι άλλες εποχές -όχι μόνο το καλοκαίρι-, έχεις χάσει τα ωραιότερα.

H Δονούσα έχει έκταση 13,48 τ. χλμ. Περπατώντας, μπορείς να φτάσεις σχεδόν παντού. Μονοπάτια -μισοκατεστραμμένα είναι η αλήθεια- σε οδηγούν σε μέρη όπου ακούς μόνο τα γεράκια, τον άνεμο και την ανάσα σου. Ακολουθώντας διαδρομές εξαιρετικής ομορφιάς, ανακαλύπτεις ξαφνικά ένα περιβολάκι στην καρδιά μιας λαγκάδας, μια πηγή απ’ όπου αναβλύζει νερό μέσα από τον βράχο, βλέπεις τα παλιά μετάλλεία, τα μισογκρεμισμένα πέτρινα σπίτια όπου πρωτοκατοίκησαν οι Δονουσιώτες…

Τα μονοπάτια τα γνωρίζουν λίγοι. Πολλά απ’ αυτά καταστράφηκαν όταν ο δρόμος χάραξε το νησί και πέρασε από πάνω τους. Ο δρόμος που διευκόλυνε μεν τους κατοίκους, άλλαξε όμως δραματικά το τοπίο και κατέστρεψε μονοπάτια από καλντερίμι που με πολύ κόπο και ιδρώτα έφτιαξαν χέρια ανθρώπινα πριν από έναν αιώνα. Ρώτα να μάθεις γι’ αυτά και κυρίως για όσα σώζωνται ακόμα και μπορούν να σε οδηγήσουν σε μέρη που διαφορετικά δεν θα γνωρίσεις ποτέ. Αν αρχίσουμε να τα ξαναπερπατάμε θα ζωντανέψουν. Και πού ξέρεις; Μπορεί τότε να καταλάβουν περισσότεροι ότι η συντήρηση και η επαναχάραξη των μονοπατιών της Δονούσας δεν είναι ρομαντική πολυτέλεια. Είναι ανάγκη και υποχρέωση.

Η πιο κοντινή διαδρομή από τον Σταυρό είναι μια βόλτα στην Παναγιά. Ανηφορίζοντας τον δρόμο που ξεκινάει από την παραλία στην Πέρα Πάντα, φτάνεις στην εκκλησία και νομίζεις ότι βρίσκεσαι στην κορυφή του κόσμου. Το πέλαγος στα πόδια σου: Η Αμοργός, η Κέρος, το Κουφονήσι, η Σχοινούσα, η Ηρακλειά, η Νάξος. Ο ήλιος στη δύση του βαφτίζει τον κόσμο και τα όνειρα στην πορφύρα του.

Παρακάμπτοντας δεξιά την Παναγιά, βρίσκεις το μονοπάτι που σε οδηγεί στην παραλία του Κέδρου. Αν δεν πάρεις το μονοπάτι και συνεχίσεις από τον δρόμο, θα συναντήσεις τη Μεσσαριά και τα χαλάσματα του πάνω και του κάτω μύλου. Προσπερνώντας τον κάτω μύλο, στα δεξιά, υπάρχει μονοπάτι που σε οδηγεί στο Βαθύ Λιμενάρι (παραλία με βότσαλα) και στην περιοχή όπου βρέθηκε ο νεολιθικός οικισμός.

Συνεχίζοντας από τον περιφερειακό δρόμο, φτάνεις στην Αγία Σοφία, λίγο έξω από το Μερσήνι. Λίγο πιο πάνω, στο χωριό, συναντάς έναν άλλο κόσμο. Κτηνοτρόφοι και γεωργοί οι Μερσηνιώτες, έχουν την ευλογία να μένουν σ’ έναν τόπο απ’ όπου ατενίζουν τον κόσμο από ψηλά. Σ’ έναν κόσμο όπου ευδοκιμούν τα πάντα, μια που το νερό που αναβλύζει από το βουνό ποτίζει τα περβόλια τους και σε κάνει να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι σε νησί. Εκεί, στη σκιά του πλατάνου είνια η πηγή. Και ολόγυρα συκιές, αμυγδαλιές, αχλαδιές, κορομηλιές, ροδακινιές, βερικοκιές, αμπέλια, δυόσμος, αγιόκλημα, τριαντάφυλλα…

Τίποτα δεν λείπει απ’ αυτήν την ιδιότυπη γη της επαγγελιάς που είναι φτιαγμένη σκαλοπάτι-σκαλοπάτι, ξερολιθιά-ξερολιθιά, με μόχθο και σοφία για να μην παέι χαμένη ούτε σπιθαμή γης, ούτε σταγόνα νερού. Κατηφορίζοντας από το μονοπάτι, φτάνεις στο Λιβάδι και στο Φύκιο. Ακολουθώντας τον περιφερειακό δρόμο και προσπερνώντας το Μερσήνι, θα φτάσεις στην Καλοταρίτισσα, το τέταρτο και τελευταίο χωριό της Δονούσας. Δεν είναι όμως αυτή η καλύτερη διαδρομή. Αν θέλεις να φτάσεις σ’ αυτό το χωριό που έμαθε τον ηλεκτρισμό μόλις το 2002, μπορείς να ξεκινήσεις από τον Σταυρό. Στο τέλος του χωριού, υπάρχει δρόμος που σε οδηγεί στο εσωτερικό του νησιού. Διασχίζεις τη Δονούσα περνώντας από τους πρόποδες του Πάπα, βλέποντας όλη τη βόρεια πλευρά του νησιού.

Αυτή η διαδρομή ήταν ολόκληρη χαραγμένη με μονοπάτι. Η μπουλντόζα το ισοπέδωσε. Βλέπεις, ήταν λίγοι εκείνοι που διάλεγαν την πεζοπορία… Περπατώντας λοιπόν μέσα από το βουνό, θα δεις τα παλιά μεταλλεία αλλά και πώς ριζώνουν ακόμα και στην πέτρα οι κέδροι και τα σχίνα, το θρούμπι και το δενδρολίβανο, οι συκιές, τ’ αμπέλια κι οι ελιές. Η ανταμοιβή για την πεζοπορία της μιάμισης ώρας πραγματικά γενναιόδωρη: το απομακρυσμένο χωριουδάκι, η Καλοταρίτισσα, μοιάζει να βγήκε από τη μηχανή του χρόνου. Εδώ όλη η αλήθεια της ζωής, εδώ και το καθαρό βλέμμα των ανθρώπων. Οι τρεις παραλίες με τα μικρά βότσαλα λαμποκοπούν. Ο Πάπας γέρνει από πάνω θαρρείς για να σε προστατέψει από τον γαρμπή μα κι από τα αδιάκριτα μάτια του “πολιτισμού”.

Σε όλα τα χωριά του νησιού μπορείς να φτάσεις και με το αυτοκίνητο, από τον περιφερειακό. Επίσης, κατάλληλη για πεζοπορία είναι και ολόκληρη η δυτική πλευρά του νησιού, που καταλήγει στον Άσπρο Κάβο. Εδώ δεν χρειάζεσαι καθοδήγηση. Το μέρος είναι βατό. Όπου κι αν βρεθείς, αξίζει τον κόπο. Από δω θα δεις τη Νάξο, τα Χταπόδια, τη Μύκονο, τη Δήλο. Αν έχεις κουράγιο, ζήτα να σου πουν πώς θ’ ανεβείς στον Πάπα (383μ.). Η ανατολή από εκεί αξίζει όσο λίγα πράγματα σ’ αυτή τη ζωή. Θα δεις τον ήλιο να βγαίνει από τη θάλασσα και το Αιγαίο στα πόδια σου να βάφεται κόκκινο. Μπροστά σου, στο βάθος του ορίζοντα η Ικαριά και η Σάμος. Λίγο δεξιότερα, τα νησάκια Κίναρος και Λέβιθα. Μπροστά σου, η Καλοταρίτισσα και το Σκουλονήσι. Θα πρέπει μόνο να ’χεις λίγη τύχη: να μην έχει ξυπνήσει πολύ πρωί ο Αίολος. Γιατί αν αγριέψει το Ικάριο και σηκωθεί φουρτούνα, ο ορίζοντας θαμπώνει και τα νησιά χάνονται…