Δονούσα ή Ντενούσα ή Στενόζα ή Σπινόζα ή Viridem… Μες στους αιώνες, ονόματα πολλά – κι άλλα τόσα που ίσως δεν θα μάθουμε ποτέ. Για έναν τόπο τόσο δα καταμεσής του Αιγαίου. Στον χάρτη μια κουκκίδα. Στο μυαλό όσων τη γνώρισαν, σανίδα για να πιαστούν στο καταχείμωνο του καθημερινού τους βίου. Και στην καρδιά όσων την κατοικούν, πατρίδα. Και ζωή. Και τόπος παραδείσου.

H ιστορία της μακρά και σκοτεινή. Αρχαιολογικά ευρήματα στο Βαθύ Λιμενάρι που χρονολογούνται από τη Γεωμετρική εποχή, μαρτυρούν πως οι αιώνες στη Δονούσα πέρασαν γρήγορα. Συμμέτοχος του κυκλαδικού πολιτισμού, πολύ κοντά στην Κέρο (όπου έχουν βρεθεί τα διάσημα ειδώλια του “αρπιστή” και του “αυλητή”), η Δονούσα αναφέρεται ως τόπος εξορίας κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο, ως κρησφύγετο πειρατών αργότερα και, στις αρχές του 1800, ως τόπος θερινής διαμονής βοσκών από την Αμοργό.
Λένε πως στα νεότερα χρόνια πρωτοκατοικήθηκε γύρω στα 1830, μα οι πληροφορίες είναι λιγοστές και οι μνήμες, οι σωσμένες από στόμα σε στόμα, θαμπές πια στα κουρασμένα μάτια των γερόντων που κοντεύουν τον ένα αιώνα ζωής.

Στις αρχές του 1900, το νησί είχε γύρω στους 3.000 ανθρώπους. Στα χαμηλά πέτρινα σπίτια φώλιαζαν πολυμελείς οικογένειες. Ο Κάμπος (ο σημερινός Σταυρός) ήταν από τότε η πρωτεύουσα του νησιού. Η Μεσσαριά (παλιότερα Χαραυγή), το Μερσήνι και η Καλοταρίτισσα (ή Καλοτερούσα) ήταν, όπως και σήμερα, τα υπόλοιπα χωριά της Δονούσας.
Τα μεταλλεία που λειτούργησαν στον Κέδρο (Κέντρο τον λένε οι ντόπιοι) μέχρι και το 1938, εκτός από σίδερο, αλουμίνιο, χαλκό και άτσαχα, έδωσαν δουλειά και σε πολλές οικογένειες.
Τα κρεμμύδια και τα καπνά ήταν οι καλλιέργειες που βοήθησαν σημαντικά τους κατοίκους μέχρι και τη δεκαετία του ’50.
Οι πόλεμοι πέρασαν και απ’ αυτόν τον τόπο (ποιος γλιτώνει;) με βομβαρδισμούς, πείνα, ιταλική κατοχή, γερμανική κατοχή, Άγγλους συμμάχους.
Η δεκαετία του ’60 ήρθε με φτώχεια, εγκατάλειψη, μετανάστευση. Τα χέρια λιγόστεψαν και τα χωράφια σιγά σιγά ρήμαξαν. Ακολούθησαν 20 ακόμα δύσκολα χρόνια.
Λίγο πριν τον ηλεκτρισμό, γύρω στα 1980, ήρθαν και οι πρώτοι τουρίστες στο νησί. Μετά έγινε και το λιμάνι και η ζωή άλλαξε στη Δονούσα…
Μα ο τρόπος που ανατέλλει και δύει ο ήλιος βάφοντας τον ουρανό με τόσα χρώματα που δεν αντέχουν τα μάτια σου, δεν θα αλλάξει ποτέ. Ο μανιασμένος βοριάς που σαν παίρνει να φυσήξει καθαρίζει τον ορίζοντα από την Πάτμο μέχρι τη Σαντορίνη, δεν θα σταματήσει να φυσά. Το πέλαγος που σαν καλοσυνέψει γεμίζει καϊκια και βαρκούλες, δεν θα πάψει στιγμή να σου γλυκαίνει την ψυχή. Κι ο ουρανός τη νύχτα που λυγίζει θαρρείς από το βάρος τόσων αστεριών, θα συντροφεύει τα όνειρα και θα διώχνει μακριά τους εφιάλτες…
Η Δονούσα τον χειμώνα κοιμάται νωρίς και ξυπνάει νωρίς – όπως ο ήλιος. Μα το καλοκαίρι δεν κοιμάται σχεδόν ποτέ. Μια τα καράβια που φτάνουν τα μεσάνυχτα, μια τα γλέντια που σε κάνουν να ξεχνάς τον χρόνο, μια το φεγγαράκι που βάφει τη θάλασσα ασημένια, μια η υποσχετική ανατολή… Πάντα υπάρχει ένας λόγος για να μετράς αλλιώς τα εικοσιτετράωρα στη Δονούσα.

ΣΤΑΥΡΟΣ

Ο Σταυρός είναι ο μεγαλύτερος οικισμός του νησιού και πήρε το όνομά του από την εκκλησία της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού που πρωτοχτίστηκε στο χωριό στα τέλη του 1800, κοντά στον ρυάκα. Μια μεγάλη καταιγίδα όμως παρέσυρε τον ναό ο οποίος και καταστράφηκε. Λίγο καιρό αργότερα, η εικόνα της Ύψωσης βρέθηκε σε μια παραλία της Αμοργού, και η εκκλησία ξαναχτίστηκε το 1902, στο σημείο όπου βρίσκεται σήμερα. Από τότε, στις 14 κάθε Σεπτέμβρη, η Δονούσα βάζει τα καλά της και γιορτάζει τη Χάρη του Σταυρού, ενώ πολύς κόσμος έρχεται από τα γύρω νησιά για να προσκυνήσει και να γιορτάσει στο πανηγύρι που γίνεται την παραμονή.

Στον Σταυρό υπάρχουν δωμάτια που επαρκούν για να καλύψουν τις ανάγκες των επισκεπτών τους θερινούς μήνες, αλλά για το “επίμαχο” διάστημα από 15 Ιουλίου έως και 15 Αυγούστου η έγκαιρη κράτηση αποδεικνύεται σοφή κίνηση και σε βγάζει από περισσή ταλαιπωρία.
Εδώ όλα είναι στα πόδια σου: Στο “Κύμα”, θα πιεις καφεδάκι δίπλα στον μικρό μόλο, θα αγοράσεις τα απαραίτητα, θα κάτσεις για μια μπυρίτσα  ή αν είσαι τυχερός θα δοκιμάσεις ντόπιο κατσικάκι. Εδώ θα συναντήσεις τους ντόπιους που πίνουν τον μεσημεριανό τους καφέ και θα θυμηθείς πώς ήταν τα καφενεία στην Ελλάδα μερικές δεκαετίες πρίν. Καλησπέρες, κουβέντες, ιστορίες, “φρέσκα” νέα, “παλιά” νέα… Όλα εδώ.
Δυο βήματα πιο πάνω, “Ο καπετάν Γιώργης”, ουζερί. Μουσική, χορός, τραγούδι και καλή παρέα είναι τα συμπληρωματικά εφόδια… Λίγο πιο πέρα, το “Μελτέμι”. Καλό φαγητό μεσημέρι και βράδυ. Ό,τι τραβάει η όρεξή σου δίπλα στη θάλασσα. Στο “Corona Borealis”, δυο βήματα από την άμμο, στη σκιά των θαλασσόδεντρων, θα απολαύσετε το πρωινό σας, τα εκλεκτά φαγητά της Μαρίτσας, μια δροσερή μπύρα το απόγευμα ή ένα ποτό το βράδυ.
Αν λαχταρήσεις φρέσκο ψαράκι, ζήτα το. Όλα τα μαγαζιά φροντίζουν γι’ αυτό, αρκεί να βοηθούν και οι περιστάσεις.
Στην “Πέρα Πάντα”, το άλλο μισό του Σταυρού (μια που το χωριό χωρίζεται από τον “ρυάκα” και την παραλία), το “Ηλιο-βασίλεμα” με θαυμάσια θέα είναι μία ακόμη επιλογή για καλό φαγητό.
Απέναντι από το λιμάνι, “Ο σκαντζόχοιρος”. Μπαράκι πέτρινο, ανοιχτό από το πρωί μέχρι… το άλλο πρωί. Σκάκι, τάβλι και άλλα παίγνια, εξαιρετική μουσική τα απογεύματα της… σιέστας, την καλύτερη ώρα για ένα περιποιημένο παγωτό. Μην ξεχάσεις να δοκιμάσεις τις καταπληκτικές κρέπες.
Δίπλα στο “Μελτέμι”, θα βρεις τον φούρνο με χίλιες δυο λιχουδιές. Το γαλακτομπούρεκο παίρνει άριστα. Πάνω από τον φούρνο, ο “Ιππόκαμπος”: γύρος και σουβλάκι – έτσι για να μην ξεχνιόμαστε…
Για τις λοιπές ανάγκες (εφημερίδες, περιοδικά, τσιγάρα, σουβενίρ, κ.λπ) θα πας στην “Ποθητή”, δίπλα στην παραλία. Υπάρχει επίσης και ένα μίνι μάρκετ με όλα τα απαραίτητα, κοντά στην εκκλησία του Σταυρού.

Δρομολόγια

Προς Δονούσα:

Κάθε Δευτέρα, Τετάρτη, Πέμπτη και Σάββατο δένει στο λιμάνι της Δονούσας τοBlue Star από τον Πειραιά (ώρα αναχώρησης: 17.30). Μετά από 7 ώρες πλεύση και έχοντας κάνει στάση στην Πάρο και τη Νάξο, φτάνει στο νησί στις 12.30 -1.00 τη νύχτα. Κανείς δεν κοιμάται. Στη Δονούσα η άφιξη του καραβιού είναι ακόμη γιορτή.

Από Δονούσα: 

Κάθε Τρίτη, Πέμπτη, Παρασκευή και Κυριακή, στις 7.30 το πρωί λύνει κάβο από το λιμάνι της Δονούσας το Blue Star με κατεύθυνση την Νάξο, την Πάρο και τον Πειραιά. Ναι, είναι βάναυση ώρα και ακόμη πιο βάναυσο να σε παίρνουν από εδώ.

*Κάθε Δευτέρα, Τετάρτη και Σάββατο δένει και λύνει κάβο στη Δονούσα ο θρυλικός Σκοπελίτης των Μικρών Κυκλάδων. Εχοντας αναχωρήσει στις 6.00 από τα Κατάπολα Αμοργού, φτάνει στη Δονούσα στις 8.00 και συνεχίζει για Μικρές Κυκλάδες και Νάξο.

Αντίστοιχα, τις ίδιες μέρες αναχωρεί από τη Νάξο στις 14.00, φτάνει στη Δονούσα στις 18.00 και συνεχίζει για Αμοργό.

Είναι αλήθεια, η πλεύση με τον Σκοπελίτη είναι εμπειρία με ή χωρίς μποφόρ!

*Καλό είναι να επιβεβαιώσετε και τηλεφωνικά γιατί με τα καράβια της άγονης γραμμής ποτέ δεν ξέρεις!